همه چیز درمورد مباحث مالکیت فکری
مالکیت فکری چیست ؟
مالکیت فکری یا مالکیت اندیشه، به حقوقی گفته میشود که به صاحبان آن حق بهرهوری از اندیشه و خلاقیت را میدهد و ارزش اقتصادی و قابلیت دادوستد دارد¹². مالکیت فکری شامل حقوقی مانند حق نشر، حق اختراع، حق طرح صنعتی، حق نام تجاری و حق نمایش است¹. این حقوق میتوانند برای ایدههایی که در اثر کار و تلاش فکری و هنری ایجاد میشوند، تعلق بگیرند³. مالکیت فکری در واقع یک مجموعهای از حقوق مادی و معنوی است که به یک فرد بابت آنچه که در ذهن او به وجود آمده و به نوعی تراوشات ذهنی او است، تعلق میگیرد²⁴.
ثبت اختراع، یکی از حقوق مالکیت صنعتی است که به شخص یا شرکتی که از آن استفاده میکند، حق انحصاری برای استفاده از آن را میدهد¹²³. اختراعات به دو دستهی فرایند و فراورده تقسیم میشوند¹.
اختراعات فرایند، مجموعهای از اقدامات و اعمال که به نتیجه یا محصول خاصی منجر میشود و مشکل فنی خاصی را حل میکند¹.
اختراعات فراورده، محصول یا کالای جدیدی است که مخترع در نتیجهی اعمال و فرایندهای مختلف میسازد و میتواند مشکلی در یک فنّ یا صنعت را حل کند¹.
برای ثبت اختراع، باید به مراجع ذیصلاح مراجعه کرده و فرمهای مربوطه را تکمیل کرده و هزینههای مربوطه را پرداخت کنید¹³⁴. پس از ثبت، شما به عنوان صاحب اختراع، حق انحصاری برای استفاده از آن را خواهید داشت¹²³.
حقوق مالکیت صنعتی شامل ثبت اختراع، طرح صنعتی، علامت تجاری، نشان جغرافیایی و اسرار تجاری میشود¹³.
ثبت علامت تجاری، یکی از حقوق مالکیت صنعتی است که به شخص یا شرکتی که از آن استفاده میکند، حق انحصاری برای استفاده از آن را میدهد¹²³. علامت تجاری میتواند شامل هر نوع کلمه، حرف، عدد، تصویر، شکل، رنگ و یا ترکیبی از اینها باشد که برای تشخیص یک کالا یا خدمات بازرگانی مورد استفاده قرار میگیرد⁴⁵.
برای ثبت علامت تجاری، باید به مراجع ذیصلاح مراجعه کرده و فرمهای مربوطه را تکمیل کرده و هزینههای مربوطه را پرداخت کنید¹³⁴. پس از ثبت، شما به عنوان صاحب علامت تجاری، حق انحصاری برای استفاده از آن را خواهید داشت¹²³.
حقوق مالکیت ادبی و هنری شامل کپی رایت، طرحهای صنعتی، نشانههای جغرافیایی، اثر ادبی، فیلم، موسیقی، آثار هنری و طراحیهای معماری میشود¹⁴.
تعاریف مالکیت فکری، اختراع و پتنت و تفاوت های آن ها:
مالکیت فکری: به حقوقی گفته میشود که به صاحبان آن حق بهرهوری از اندیشه و خلاقیت را میدهد و ارزش اقتصادی و قابلیت دادوستد دارد1.
اختراع: نتیجه فکر فرد یا افراد است که برای اولین بار فرآیند یا فرآوردهای خاص را ارائه میکند و مشکلی را در یک حرفه، فن، فناوری، صنعت و مانند آنها حل مینماید23.
پتنت: به گواهی ثبت اختراع گفته میشود و منظور از اختراع محصول نوآورانهای است که با توجه به ویژگیهای قانون توسط مخترع ایجاد شده است4.
انواع حقوق مالکیت فکری
حقوق مالکیت فکری به دو دستهی حقوق مالکیت صنعتی و حقوق مالکیت ادبی و هنری تقسیم میشود1.
حقوق مالکیت صنعتی شامل حقوقی مانند حق اختراع، حق طرح صنعتی، حق نام تجاری، حق نشان تجاری و حق نمایش است¹. این حقوق برای ایدههایی که در اثر کار و تلاش فکری و هنری ایجاد میشوند، تعلق میگیرند³.
حقوق مالکیت ادبی و هنری شامل حقوقی مانند حق نشر، حق ترجمه، حق تکثیر، حق اجرا، حق پخش و حق نمایش است¹. این حقوق برای آثار ادبی، هنری و علمی که در اثر کار و تلاش خلاقانه ایجاد میشوند، تعلق میگیرند³.
شرایط و فرآیند ثبت اختراع
شرایط اختراع عبارت است از جدید بودن، دارا بودن گام ابتکاری و دارا بودن کاربرد صنعتی5.
برای ثبت اختراع، باید ابتدا اظهارنامهی اختراع تهیه شود و سپس هزینهی ثبت پرداخت شود6. برای ثبت پتنت، باید ابتدا اختراع ثبت شده باشد و سپس مراحل ثبت پتنت را طی کرد7.
متقاضی باید جزئیات کامل اختراع و کمکی که به توسعهی صنعت و تکنولوژی کشور میکند را افشا کند².
مزایای ثبت اختراع :
به صورت کلّی یکی از مهمترین مزایای ثبت اختراع، برخورداری از حقوق انحصاری است. این مزیت میتواند به عناوین کوچکتر و شفافتر تقسیم شود و بیشتر مواردی که میخوانید از همین امتیاز نشأت میگیرند، همچنین گاهی اشخاص از ثبت اختراع برای تقویت جایگاهشان نزد مشتری یا دریافت تسهیلات و امتیازات دولتی استفاده میکنند. مهمترین مزایای ثبت اختراع شامل موارد زیر است:
حفاظت از فرایندها و فرآوردههای جدید و مبتکرانه
ثبت اختراع یکی از روشهای حفاظت از فرایندها و محصولات جدید و مبتکرانه و کاربردی است و این حق را برای صاحبان پتنت به وجود میآورد که از بهرهبرداری غیرمجاز دیگران جلوگیری کنند و از آنها غرامت بگیرند.
تسهیل و ساماندهی انتقال مالکیتهای فکری
حقوق انحصاری ناشی از ثبت اختراع باعث میشود که بهرهبرداری از آن در انحصار صاحبان پتنت (گواهینامهی ثبت اختراع) باشد و همین مسأله اشخاص را به معاملات تجاری در حوزی مالکیت فکری ترغیب میکند، مثلاً فرض کنید که نوع جدیدی از باتری تلفن همراه عرضه شده است که در سی دقیقه شارژ میشود و با وجود قیمت کمتر، چهار برابر بیشتر از باتریهای معمولی شارژ نگه میدارد. اگر این محصول به عنوان اختراع ثبت نشده باشد، کمپانیهای دیگر میتوانند شبیه آن را با تکنیکهایی مثل مهندسی معکوس تولید کنند، اما اگر گواهی ثبت اختراع داشته باشد (با این فرض که در همهی کشورهای مهم ثبت شده باشد)، برای استفاده از آن باید با صاحبان پتنت به توافق برسند و در ازای پرداخت پول (یا منافع دیگر) از بعضی امتیازات خاص (مثل تولید برای مدت معین یا عرضه در منطقهی جغرافیایی مشخص) برخوردار شوند. در این شرایط اگر چند شرکت بزرگ مثل سامسونگ یا اپل از این باتری استفاده کنند، سطح انتظار مشتریان بالا میرود و سایر تولیدکنندگان هم برای حفظ بازارشان به اخذ امتیاز از صاحبان پتنت ترغیب میشوند (مگر این که موفق شوند باتری دیگری با قابلیتهای مشابه بسازند).
محدود کردن رقیبان و دستیابی به ابزار چانهزنی
وقتی چند بنگاه تجاری روی موضوعات مشابه کار میکنند، با ثبت هر پتنت توسط یک از طرفین، قدرت مانور و انعطافپذیری سایرین محدود میشود و به همین علت، گاهاً طیف وسیعی از پتنتهای مرتبط و دنبالهدار در یک موضوع مشخص ثبت میشوند تا رقیبان از میدان رقابت خارج شوند. (البته در بسیاری از کشورها، مقرراتی برای جلوگیری از رقابت غیرمنصفانه وضع کردهاند که تا حدی از این وضعیت پیشگیری میکند)
افزودن به ارزش محصول
محصولی که مبتنی بر یک یا چند اختراعِ ثبت شده باشد، اولاً تا حد زیادی از الگوبرداری و شبیهسازی محافظت میشود، دوماً گواهی ثبت اختراع، مهر تأییدی بر جدید و مبتکرانه بودن آن است و مشتریان و سرمایهگذاران بیشتری به آن تمایل نشان میدهند، سوماً اعطای امتیاز تولید، فروش، انبار، صادرات و واردات این محصول تماماً در اختیار صاحبان پتنت است و چهارماً هر کدام از این امتیازات میتوانند به اشخاص دیگر واگذار شوند.
کسب اعتبار و تأثیرگذاری بیشتر
همانطور که تحصیلات عالی، دفتر کار مجلل، لباسهای برند، ساعت لوکس و خودروی گران میتوانند روی نظرات و قضاوت دیگران تأثیرگذار باشند، گواهینامهی ثبت اختراع هم میتواند نشانهای از پویایی و خلاقیت و توانمندی اشخاص باشد. به همین علت است که گواهینامهی ثبت اختراع گاهاً به عنوان یک سابقهی مثبت در رزومهی کاری یا به عنوان ابزار بازاریابی در ترکتها و پیامهای تبلیغاتی مورد استفاده قرار میگیرد.
مزایا و تسهیلات تشویقی
در بسیاری از کشورها برای تشویق اشخاص (حقیقی و حقوقی) به اقدامات مبتکرانه و نوآورانه، مزایا و امتیازات قابل توجهی را در نظر میگیرند. مثلاً در کشور خودمان، شرکتهای دانشبنیان با رعایت بعضی شرایط خاص از مالیات معاف میشوند یا میتوانند وامهای کمبهره دریافت کنند یا در اماکن بهتری مستقر شوند و یکی از شرایطی که به دریافت مجوز دانشبنیان کمک میکند، داشتن گواهی ثبت اختراع است.
مسائل ثبت اختراع:
گاهی ثبت اختراع نه تنها ایدهآل نیست که میتواند معایبی داشته باشد. بیشتر این معایب از الزام به افشای اطلاعات و محدودیت قلمرو حمایتها نشأت میگیرند که در ادامه به تعدادی از آنها اشاره میکنیم.
افشای جهانی در برابر حمایت سرزمینی
در رویهی ثبت اختراع، اطلاعات آن افشا میشود و منظور از افشا این است که اطلاعات مهم آن در اختیار عموم افراد قرار میگیرد، طوری که با این اطلاعات بتوانند شبیه آن اختراع را تکرار کنند، با این حال اجازهی بهرهبرداری از این اطلاعات را ندارند، چون شخص دیگری مالک آنها است.
شناسایی و اثبات بهرهبرداری غیرمجاز
رویهی حمایت از اختراعات ثبت شده به این صورت است که اگر مالکان گواهی متوجه بهرهبرداری غیرمجاز شوند، میتوانند با اثبات این موضوع در دادگاه از ادامهی فعالیت غیرمجاز جلوگیری و درخواست جبران خسارت کنند. با این توضیح به دو نکتهی زیر میرسیم:
۱- اگر مالکان پتنت از بهرهبرداری غیرمجاز مطلع نشوند، اصولاً هیچ مکانیزم اتوماتیکی برای جلوگیری از این بهرهبرداریها وجود ندارد.
۲- اگر مالکان پتنت ندانند که بهرهبرداری غیرمجاز توسط چه اشخاصی انجام میشود، یا بدانند اما قدرت اثبات آن را نداشته باشند، عملاً از هیچ حمایت خاصی برخوردار نمیشوند.
هزینههای ثبت اختراع
همانطور که میدانید، گواهینامهی ثبت اختراع حدأکثر تا ۲۰ سال اعتبار دارد، به شرطی که هزینههای سالیانهی آن پرداخت شود. این هزینهها در داخل کشورمان قابل توجه نیست، اما اگر قصد ثبت بینالمللی داشته باشیم، معمولاً هزینههای زیادی دارد. از سوی دیگر شرکتهای بزرگ معمولاً مجموعهی وسیعی از پتنتها را در دهها کشور مختلف به ثبت میرسانند که مجموع هزینههای نگهداری و تمدید آنها بسیار قابل توجه است.